ДРАГ ЧИТАТЕЛУ, ТИ СИ НА ПОТЕГ! – ВЕСНА МОЈСОВА-ЧЕПИШЕВСКА ЗА „ТРИНАЕСЕТТИОТ“

Весна Мојсова-Чепишевска 

ДРАГ ЧИТАТЕЛУ, ТИ СИ НА ПОТЕГ!

(Рецензија за „Тринаесеттиот“ од Лидија Димковска, Скопје: Три, 2025)

Имаме впечаток дека „Пепелашка“ е една од сказните што постоеле отсекогаш зашто верзии од неа може да се најдат низ целиот свет. Бруно Бетелхајм во својата обемна и темелна анализа на оваа сказна објаснува дека клучните теми кои се обработуваат во неа се темите на зависта (меѓу браќата и сестрите), на остварувањето на желбите, триумфот на покорните/скромните и казнувањето на лошите. Но главниот акцент е ставен токму на зависта и на толку (зло)употребуваниот Едипов комплекс. Во „Пепелашка“, како и во „Црвенкапа“, „Заспаната убавица“, но и во „Снежана и седумте џуџиња“, се препознава една т.н. поетика на невино прогонета хероина која, пред сè, се наоѓа во најнепосредна релација со женската иницијација, при што невиното прогонство претставува пат кон успешното созревање, пат кој, пак, е неопходно да се измине како предуслов за да биде успешно реализиран преодот од детството во зрелата женска доба кај девојчињата. Вакви примери наоѓаме и во приказните „Девојчето и дванаесетте месеци“ на Марко Цепенков и „Мара Пепелашка се чинит царица“ на Кузман Шапкарев. Првата е веќе дел од популарната книга-сликовница „Бајки од Македонија“ (Скопје: Арс ламина – публикации, Либи, 2017), адаптирана од Билјана Црвенковска и со илустрации на Катерина Николовска. Втората како да го чека своето вистинско време и место.

Главното искушение поставено од Марта лежи во вечното и крајно неблагодарно прашање: „Кој од дванаесетте месеци е најубав?“, на кое девојчето мудро одговара: „Ов, мори златна бабо ... ами сите месеци сет во годината од убаи поубаи, немат ниеден лош месец“ (Цепенков 1972: 145) / „Златна бабичке ... мене сите месеци во годината ми се убави, кој од кој поубав. За мене нема ниту еден лош месец“ (Цепенков 2017: 15).

А зарем може сите месеци да се од убави поубави? Ова е всушност и една голема, скоро филозофска дилема. Очигледно таа дилема е провокација колку за самите читатели толку и за самите писатели. И така се исправуваме и пред прашањето: Дали постои некоја нова верзија од „Девојчето и дванаесетте месеци“? И дали оваа сказна станува поттик за некој автор?

Се присетувам на „Ѕвездени перничиња“ од Славка Манева, која ја понесе наградата на ДПМ „Ванчо Николески“ за најдобра книга за деца и млади во 1996 година. Збирката сказни е проследена со покуси авторски кажувања за месеците, за нивните карактеристики и, особено, за нивните народни имиња. Со овие кажувања, всушност, авторката влегува во еден постојан разговор, во еден разговор кој трае и трае, разговор со своите мали читатели кои незабележливо ги прави свои многу битни соговорници. Па вели: „Во мојата книга вам, драги деца, секој месец ќе ви подари по една сказна, а тринаесеттата ви е подарок од мене. Сепак отпрвин јас ќе ви раскажам по нешто за нив, за да ги запознаете и засакате. При запознавањето се кажува прво името, но овде тоа е неможно, бидејќи секој месец има по неколку имиња. Едното им е според календарот, а другите им ги дал народот, според своите особини.“. Но оваа книга има и уште една, наративна, воведна рамка. И Манева сака да ги потсети, и тоа не само децата туку и возразните, и особено учителите, на подзаборавената сказна за девојчето и дванаесетте месеци, запишана од страна на Марко Цепенков (тргнувајќи од аспект на времето кога е пишувана оваа нејзина книга – кон крајот на минатиот век). Затоа и авторката ги упатува своите мали читатели кон нови дванаесет сказни кои следуваат по приказните за секој месец одделно. А потоа, откако ќе протечат кажувањата за сите дванаесет месеци, како и дванаесетте сказни што следуваат по секое од нив, авторката има уште едно, сега завршно обраќање до своите читатели. На тој начин, тоа е, всушност продолжение на воведното обраќање. Така, она што им го „ветува“ на почетокот, на крајот и го остварува и на своите читатели им подарува уште една, тринаесетта сказна, а тоа е „Сказната за ѕвездените перничиња“.

* * *

И по без малку триесет години од „Ѕвездените перничиња“ на Славка Манева, се појавува „Тринаесеттиот“ на Лидија Димковска, кој Билјана Црвенковска го квалификува како „урнебесен роман што слатко ќе те насмее и длабоко ќе те замисли“. Но пред сѐ „Тринаесеттиот“ е роман кој возрасните ќе ги врати во детството, во минатото, а децата, но и младите, ќе ги насочи кон светот на возрасните, кон иднината. Зашто ова е роман за растењето и за оние што се мали и што по редот на нештата треба да пораснат, но и за оние што никогаш не пораснале, а сепак, веќе е крајно време да созреат, да ги земат во свои раце одлуките и да го градат својот живот.

„Тринаесеттиот“ е, сепак, и доста комплексен роман, роман за една необична Висококатница и за нејзините жители кои истовремено се и роднини и соседи. Но не е онаа висококатница од приказните за „Орхан“ на Неџати Зекирија, а не ни онаа позната како зграда-папагалка во скопскиот центар во близина на гимназијата „Јосип Броз Тито“, иако надворешно многу наликува на неа. Не е ниту таа од телевизиската серија „Наше маало“. Оваа Висококатница на Димковска има 12 ката, но кога како катови би се сметале и покривот каде што живее Година, но и подрумот, на кој имаат право сите жители од сите катови, тогаш таа станува и магична четиринаесеткатница.

„Тринаесеттиот“ на Лидија Димковска има возбудлив хронотоп. Нејзината приказна се случува сега и тука, се случува додека се чита. Во тој контекст Висококатницата станува еден волшебен орман или некој старински ковчег во кој се подредуваат облеките и предметите за специјални пригоди. А внатрешниот простор на орманот е простор на интимност, простор што не се отвора секому. Ниту ковчежето не се отвора секому! Во орманот живее центарот на редот кој ја штити целата куќа од безграничниот неред, како што вели Гастон Башлар во „Поетика на просторот“. Само некој кој има бедна душа, вели Башлар, би можел да стави што-годе во орманот, а ставањето на што било, како било, во кое било парче мебел, укажува на битна слабост во функционирањето на домувањето. Зашто вистинскиот орман не е секојдневен мебел. Како што и ковчегот не е секојдневен простор, туку простор со некоја своја орнаментика. Како што ниеден мебел не е секојдневен и во оваа Висококaтница. Како што и подредувањето на месеците и на боите со кои зрачат нивните станови, домови, катови, не е воопшто секојдневно. Зашто можеби е логично покривот во кој живее Година да е целиот проѕирен, стаклен за да може и целата светлина да продира низ сите катови. Логично е и фасадата на дванаесеттиот кат да е во знакот на белата боја зашто таму живее токму Коложег Јануарски. Ама малку е откачено првиот месец да живее на дванаесеттиот кат, т. е. станот со реден број еден да е на дванаесеттиот кат! Логично е зошто единаесеттиот кат е сив, тесен и мал? Зашто во него живее Сечко Февруарски со својата сопруга Февруарка и со своите пет деца Сеф. Или можеби и не е толку логично? А јасно е зошто десеттиот кат е целиот во црвено-бели риги? Дали можеби затоа што, освен што оваа комбинација ни асоцира на мартинката таму живее и Марта Цутарска? Но не збунува и со бојата и со објаснувањето, раскажувањето на сето она што се врзува за станот број 5, во кој живее Косар Мајски или, поточно, Маја? И така натаму...

* * *

Оваа Висококатница го опфаќа хронотопот на куќата замислена како вертикално битие обезбедено со поларитетот на визбата, т. е. подрумот (кој мора да се исчисти, а потоа и да се ослободи, а потоа и да се оспособи за туѓинецот, најденецот, дојденецот Оф), кој како да е во дијалог со подземјето во/од народната сказна. Тој подрум соодветствува на несвесното и на таванот, т. е. на поткровјето, кое одговара на свесното и особено на духовното воздигнување (што се случува кога приказната ќе се испише од првиот до последниот ред). Во овој контекст може да се повикаме на еден текст на Ѕвездан Георгиевски под наслов „Подрум“, во кој низ малата историја, поточно низ социолошката, па и културолошката прошетка низ овој поим, ја открива улогата на подрумот со цел олеснето функционирање на човекот во градот. И навистина, што се случува кога некој треба да се откаже од својот подрум, односно од своето несвесно? Што им се случува на жителите/соседите од шарената/виножитната Висококатница кога секој ќе го изнесе своето од подрумот? Ќе излезат ли на тој начин и сите тајни? Ќе испливаат ли сите потиснати ситуации, проблеми?

„Тринаесеттиот“ на Лидија Димковска е приказна и за едно уште понеобично семејство од мајка Година и татко Месечко, преплетено со сите блиски и не толку блиски роднински врски. „Тринаесеттиот“ е можност секој читател да се соочи со различни модели на семејства – семејство од само еден член (како тоа на Марта), со бездетни семејства (како на Коложег), со повеќедетно семејство (како тоа на Сечко), со  семејство со син предвремено роден и дојден дома од инкубатор (како Јунец на Жетвар Јунски), со семејство со близнаци (како тоа на Житар Августовски), со семејство со посвоено, но и со проблематично дете (како Деко на Снежник Декемвриски), но и да се соочи со трансродови роднини, со самохрани мајки, со истополови партнерски врски, со комплексни соседски односи...

„Тринаесеттиот“ на Лидија Димковска е и слика на едно градско маало кое не е блиско на она од „Големи и мали“ на Бошко Смаќоски, ама е доволно возбудливо, како да ја продолжува приказната за големите и малите. Впрочем, и самата Димковска го именува „Тринаесеттиот“ како „современа бајка за мали и големи“. Главниот виновник, кој Месечко го пронаоѓа во еден ендек крај Земјата и кој скоро на сите останати дваесеттина лика (меѓу кои е вовлечен и самиот читател, а не знам дали додека чита се чувствува како рамноправен сосед со сите останати и дали има чувство дека и самиот има некое право на подрумот...) им прави сериозни изместувања, а на некои и мали земјотреси, е оној бегалец, странец, туѓинец, бездомник, момче „слабичко и многу високо, со длабоки подочници, со зелени очи, со бујна, кадрава црна коса и со кожа потемна дури и од стеблата на дрвјата“ (2025: 9), „дете или возрасен, кој ќе го знае, високо, со долги раце и со бујна коса како да е девојче, а во едната рака држи кофа“ (2025: 135) и се вика Оф. Но овој Оф на Димковска не е излезен од приказната „Доктор Офболи“ на Корнеј Чуковски, што го истакнува и самата таа.

* * *

„Тринаесеттиот“ на Лидија Димковска е и твоја приказна. Зашто токму ТИ си рамноправен член во списокот на главни ликови на овој роман. Ти си секаде каде што таа додека раскажува, одвреме-навреме те изместува со тоа што те потпрашува, те испрашува, те замислува, те нервира... Таман ќе помислиш дека удобно си се сместил и дека на раат ќе си ја читаш приказната, кога од некаде ќе се појави нејзиното прашање скоро незабележително во самиот текст издвоено со ракописен фонт (италик/курзив). Како кога раскажува за тоа дека Оф добро се најадува од компир манџата на Година, па те прашува: Ти сакаш компир манџа? А кое ти е омиленото јадење? (2025: 50) Или кога заклучува дека Оф ќе мора да се снајде да се тушира во еден импровизиран туш без туш-кабина, па те прашува: Дали ти уживаш да се тушираш? (2025: 51) Или кога ти мудрува дека Оф се облекува во жолти фротирски пижами за кои сфаќа дека се женски, па те прашува: Ти што мислиш – треба ли да постојат пижами одделно за машки и за женски? Какви се твоите? (2025: 68)

Ваквото вовлекување на читателот во самиот текст е нешто што го направи и Калина Малеска во „Арно ама“ (Скопје: Или-или, 2018). Имено, кон крајот на секоја згода и незгода на Дамјан и Марко, таа ги вовлекува читателите во разговор преку одредени суптилни прашања, мудрувања, закачки. Или, како што вели Оливера Ќорвезироска во еден свој критички осврт за оваа книга на Малеска, едноставно низ расказите таа го бара мислењето и на читателот. Така, читателот не треба само да чита, туку и да мисли додека чита. „Овој аспект не е многу чест во книгите за деца; почест е во учебниците. Воспоставувајќи го со осет, Малеска прави некаков спој помеѓу тие две нешта: задолжителните учебници и релаксирачката лектира. Или лектира со поука, со знаење, со проверка, со учество...“, заклучува Ќорвезироска. Секако, интерактивноста е обележје и на некои други книги како „Супервештерката, мачката и шест волшебни колачиња“ (Скопје: Арс Ламина – публикации, Либи, 2017) и „ТКЦП: Канџа во мракот“ (Скопје: Арс Ламина – публикации, Либи, 2018) на Билјана С. Црвенковска во кои читателот се вовлекува и станува истовремено и автор (писател), креатор или допишувач на самата приказна.

Но во случајот со Димковска, на читателот покрај лежерноста при следењето на приказната за оваа чудесна Висококатница, му се дава и можноста истовремено да учи нови зборови, да се замисли пред некои поими (како: што е разликата меѓу јатрва и золва), да учи нови зборови и архаизми (аздис-деца, саклет, мелем, џепарлак, комшии) и неологизми, и стари и нови зборови и изрази (штрајк, персона нон грата, устав, феминистка, колатерална штета, блиндирано стакло, професионална деформација, тринаесетта плата), па и идиоми (мириса на студ/снег, куково лето, бабини деветини, позелене/поцрвене, се меша во туѓи манџи, се качува на глава, милум или силум), да разбере сленг, да се замислува пред филозофски прашања, да си признае дали знае што е: џетлег, ЕУ, еурека, епидемија, иницијација, да биде искрен и да признае дали прави разлика меѓу емигрант и имигрант, меѓу глаДни и глаСни, да провери колку знае од зборовите/изразите на своето време, на ова време, колку и како ги употребува социјалните мрежи, како се користи со: Фејсбук, Месинџер, гугл-транслејт, Зум, Спотифај, Четџипити, Букинг... Дали знае што значи кога некој ќе ти покаже среден прст насочен нагоре?

Затоа „Тринаесеттиот“ на Димковска е мала енциклопедија која поставува многу прашања од типот: „Кој е кој?“ и „Што е што?“, но која не ги дава конечните одговори. Или можеби, сепак ги дава во смисла на тоа што како читател те насочува со помош на асоцијации, на поттикнување на длабински промислувања, и така те носи и до можен и конечен одговор. И навистина како кога те прашува Димковска: Смешен е зборот неранимајко, нели? Како би го објаснил/а? (2025: 56). Навистина, како би го објаснил/а? Кој е тој што (не) треба мајка да не рани?

* * *

Така, колку што „Тринаесеттиот“ е роман за Висококатницата на месеците (дванаесет ли се или можеби, сепак, тринаесет) толку е и за Оф (скратено/нагалено од Офијукас со значење на змијоносец). Но најмногу е за оној несоодветен одговор на Јунец што создава ситуација поради која тој е проколнат да вади змијчиња од устата (наспроти благословот што се случува кон крајот на приказната и се однесува на Емина, братучетката на Оф, која е благословена за секој збор што ќе го изговори по една паричка да ѝ паѓа од устата). Од аспект на иницијацијата, овде треба да се земе предвид дека не е секој е способен да го мине патот на своето созревање, но и дека ако еднаш се згреши, може да се поправи грешката и притоа да се биде ослободен од клетвата и да може да се тргне по вистинскиот пат. Во врска со оваа „современа бајка за мали и големи“ треба да се нагласи дека станува збор за рана фаза од пубертетската транзиција. Фактот дека повеќето јунаци не наидуваат на брачен другар, туку само на љубов, на партнер (популарно кажано, на дечко или на девојка, како она што се развива меѓу Априлка и Деко, меѓу Винка и Оф, меѓу Емина и Јунец) сведочи за тоа дека во оваа приказна станува збор за созревање на млади, на девојчиња и момчиња кои се во процес на приспособување на новите социјални улоги и одговорности.

Карактеристично за оваа приказна на Димковска е што и таа ја запазува дихотомијата врз која се градат и „Пепелашка“ и „Девојчето и дванаесетте месеци“: успешна (вистинска) – неуспешна (квази) иницијација. Затоа слободно може да се каже дека овој роман го презентира и карикираниот опис на неправилната социјализација, за да го охрабри и поттикне детето, да го поттикне младиот човек да го следи правилниот модел, но и возрасниот, за да го насочи помладиот кон тој модел. Освен тоа, преку ваквата дихотомизирана карактеризација на двата потхода оваа „современа бајка за мали и големи“ нуди поларизиран поглед на свет кадешто злото е казнето, а доброто е наградено низ многу игра и смеа, но и низ многу бука и ука.

„Тринаесеттиот“ на Лидија Димковска е приказна што не става точка, туку е приказна која допрва ја очекува новата приказна „што можеш и сам/а да ја раскажеш.“ (2025: 235). А таа нова приказна едноставно може да произлезе од одговорите што читателот ќе ги даде на сите прашања на авторката. Значи, не чекај! „Обиди се!“ (2025: 235)